El ekonomıkasynyń eleýli bóligin quraıtyn Almatynyń tynys-tirshiligi tutas el turǵyndaryna tikeleı áser etedi. Statıstıkany sóıletsek, qalada áleýmettik damýdyń áleýeti qarqyndy. Mıllıondar toǵysqan megapolıstiń búgingi baǵdary men betalysyn bıýdjet ósimimen ǵana emes, barlyq saladaǵy tabysty jetistiktermen saralaýǵa bolady, dep jazady Egemen.kz.
Ekonomıkalyq tabys eselegen
Qalanyń damý qarqynyn ekonomıkalyq ósimmen ólshesek, alyp shahar bul baǵytta aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizgenin ańǵaramyz. Máselen, 2024 jyly qala bıýdjetine 2 trln teńgeden astam qarjy túsken. Eń bastysy, bıýdjet túsimderiniń 93%-y menshikti kiristerge tıesili. Qalanyń ekonomıkalyq ósýin jekeleı taldar bolsaq, óńdeý ónerkásibi – 17,6%-ǵa; saýda – 14,5%-ǵa; Qarjy jáne saqtandyrý qyzmetteri 12%-ǵa; aqparat jáne kommýnıkasııa 11,3%-ǵa; jyljymaıtyn múlik operasııalary – 6,9%-ǵa; kólik jáne qoımalaý salalary – 5,7%-ǵa ósken.
Bıylǵy jyldyń tórt aıynyń qorytyndysy boıynsha Almatyda negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 543,3 mlrd teńgeni qurap, 35,6%-ǵa artqan. Investısııa qurylymynda jetekshi oryndy óńdeý ónerkásibi, kólik jáne qoıma, jyljymaıtyn múlikpen jasalatyn operasııalar, qarjy jáne saqtandyrý salalary ıelenip otyr. «Qalanyń ekonomıkalyq tabysy – strategııalyq josparlaý men kásipkerlikti qoldaý baǵytyndaǵy ońtaıly bastamalardyń arqasynda eselegen», deıdi sarapshylar. Ásirese, mashına jasaý (137,5%), polıgrafııa (143%), tamaq ónerkásibi (100,8%) jáne hımııa ónerkásibi (117,1%) erekshe serpinmen damyp keledi.
Qalada jalpy quny 2 402,4 mlrd teńge bolatyn 195 joba qolǵa alynǵan. Bul – shamamen 30 myń jańa jumys orny. Kásipkerlik jáne ınvestısııalar basqarmasynyń basshysy Álisher Satybaldıevtyń aıtýynsha, 2025 jyly quny 555,1 mlrd teńge bolatyn 45 jobany iske qosý josparlanyp otyr. Olardyń qatarynda «Changan», «Chery» jáne «Haval» markaly jeńil avtokólikter shyǵaratyn mýltıbrendti zaýyt, «Wildberries» logıstıkalyq ortalyǵy, sondaı-aq, shyny ydys pen armatýralyq tor óndiretin kásiporyn bar.
Áleýmettik damý basty nazarda
Kún sanap aýmaǵy artqan shaharda áleýmettik salalardy jetildirý basty nazarda. О́tken jyly bıýdjettiń áleýmettik baǵdarlanýyn qamtamasyz etýge 1,6 trln teńgeden astam qarjy baǵyttalǵan bolsa, onyń 38,7%-yn bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, mádenıet, sport jáne týrızm sekildi áleýmettik salalar quraǵan. Bul aldyńǵy jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 12,8%-ǵa kóp. Qalanyń ár buryshynda esik ashqan áleýmettik qoldaý ortalyqtary, buqaralyq sportqa baýlıtyn saltanatty alańdar, múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan ıgi baǵdarlamalar áleýmettik damý baǵytyndaǵy oń dınamıkany kórsetedi.
Kúni keshe megapolıstiń bıylǵy jylǵy bıýdjeti bekitildi. Aıtpaqshy, Almatyda alǵash ret bıýdjet kólemi 2,5 trln teńgege jetip otyr. Qarjy basqarmasynyń basshysy Qanat Sýhambekov, bıýdjet negizinen áleýmettik salany, ınfraqurylymdy damytýǵa, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtýǵa jáne qalalyq ortana sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti. Mamannyń aıtýynsha, densaýlyq saqtaý salasyna qosymsha 17 mlrd teńge bólinbek. Atap aıtqanda, Almaly, Naýryzbaı jáne Túrksib aýdandarynda ár aýysymda 500 adamdy qabyldaı alatyn 4 jańa emhananyń qurylysy bastalyp, №4 qalalyq klınıkalyq aýrýhananyń qurylys jumystary jalǵasyn tappaq. Sondaı-aq, orfandyq aýrýmen aýyratyn almatylyqtar úshin medısınalyq qural-jabdyqtar men dári-dármek satyp alýǵa, №23 emhanany jáne «Alaý» ońaltý ortalyǵyn kúrdeli jóndeýden ótkizýge qarjy qarastyrylǵan. Bilim berý salasynda Jas Qanat shaǵynaýdanyndaǵy jańa balabaqshanyń qurylysyn aıaqtaýǵa, Alataý jáne Almaly aýdandaryndaǵy №168 jáne №10 balabaqshalardy qaıta jańǵyrtýǵa qarajat bólinedi. Sonymen qatar, №174 mektepke qosymsha qurylys, №17, №50, №56 jáne №124 mektepterge seısmıkalyq nyǵaıtý jumystary júrgizilmek.
Týrızmniń tynysy keńeıdi
Almaty – elimizdiń áýe qaqpasy. Elge taban tiregen týrısterdiń basym bóligi eń aldymen Almatyǵa aıaldaıtyny anyq. Qala ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna yqpal etetin salalardy odan ári ilgeriletýimiz qajet degen qala ákimi Darhan Satybaldy alǵashqy jumys aptasynda megapolıstiń týrıstik tartymdylyǵyn saralap, aldaǵy jospardy baǵdarlady.
Týrızm basqarmasynyń basshysy Ǵalııa Toqseıitovanyń málimetinshe, 2024 jyly Almatyǵa 2,3 mıllıon týrıst kelgen. Bul byltyrmen salystyrǵanda 14,8 paıyzǵa kóp. Ásirese, sheteldik týrıster sany aıtarlyqtaı artqan. Sandyq kórsetkish 27 paıyzǵa ósip, 686 myń adamdy quraǵan. Qalaǵa kelýshiler sanynyń artýy Almaty ekonomıkasyna septigin tıgizip otyr. 2024 jyly týrızm salasynan túsken salyq 90,7 mlrd teńge bolyp, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1,9 ese artty. Negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa 110,9 mlrd teńgege jetip, 2,1 paıyzǵa ulǵaıǵan.
«Bul júıeli ári belsendi marketıngtik saıasattyń jemisi. Almaty halyqaralyq týrıstik reıtıngterde – CNN men Booking.com sekildi platformalarda saıahattaýǵa arnalǵan eń tartymdy baǵyttardyń biri retinde tanylyp otyr. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha almatylyq týroperatorlar sheteldik seriktestermen 156 kelisim jasasyp, 2027 jylǵa deıin 110 myńnan astam sheteldik týrısti qabyldaýdy kózdegen. Bul kezeńdegi kútiletin ekonomıkalyq áser 165 mıllıon AQSh dollary bolmaq (bir týrıstiń ortasha shyǵyny – 1 500 dollar dep eseptelgen). 2025 jyly Týrızm basqarmasynyń negizgi mindetteri taýly aımaqtardaǵy jaıaý júrginshiler ınfraqurylymyn damytý, qonaq úı qoryn keńeıtý, sondaı-aq, iskerlik týrızmdi órkendetý bolmaq. Bul baǵyttar týrıster leginiń artýyna serpin beredi»,- deıdi Týrızm basqarmasynyń basshysy Ǵalııa Toqseıitova.
Almaty tarıhı eskertkishterimen, tumsa tabıǵatymen tanymal. Almatyǵa kelgen jannyń ańsary eń aldymen shyń basyndaǵy Shymbulaq pen Kók-Tóbege, muzart bıiktegi merýert Medeýge aýatyny anyq. Almatynyń týrıstik áleýetin tanytatyn bul úsh nysan aımaqtyń pasporty dersiz. Ásirese, toqsan aqyn tolǵasa til jetpeıtin Kók-Tóbeniń kórkem keıpi kórgen jannyń kóńilin baýraıdy. Bıik tóbe basynan ásem shaharǵa mańǵazdana qarap muń shaqqan shaıyrlardyń arzý-armany, ǵashyqtardyń áppaq tilegi, aınymasqa sert bergen adal dostardyń alǵaýsyz kóńili jatyr munda...
Darhan Satybaldy týrızm salasyn shahardyń ekonomıkalyq damýyna serpin beretin mańyzdy draıverlerdiń biri retinde atap ótip, tıisti basqarmaǵa týrıstik ınfraqurylymǵa ınvestısııa tartý jáne Almatyny ishki jáne halyqaralyq deńgeıde tartymdy týrıstik baǵyt retinde damytý jumystaryn jandandyrýdy tapsyrdy.
Ǵylym salasynda serpin bar
Kez-kelgen salanyń keńge qanat jaıýy úshin, aldymen bilikti maman daıarlaýdyń mańyzy zor. Megapolıste ınnovasııalyq qadamdar úshin jaqsy ınfraqurylym qalyptasqan. Elimizdegi joǵarǵy oqý oryndarynyń úshten birin quraıtyn qalada 80-nen asa ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jumys istep, 150 myńnan astam stýdent bilim alady. Qalada ǵylym men bilimniń tereń tamyry jaıylyp, ulttyq zııatkerlik áleýettiń negizi qalandy. Ásirese ǵylymı ınfraqurylym qarqyndy damýda. «Alatau IT City» aqparattyq tehnologııalar parki, tehnoparkter men bıznes-ınkýbatorlar ınnovasııalyq jobalardy qoldap, ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtty. Shahar ǵylym men bilimniń, ınnovasııa men zertteýdiń toǵysqan núktesi. Qolǵa alynǵan ǵylymı ınnovasııalardyń arqasynda sońǵy jyldary bıznes pen kapıtaldyń tyń tynys alyp kele jatqany baıqalady. Qala ekonomıkasynyń eleýli bóligin qyzmet kórsetý men saýda-sattyq qurap otyr. Kún ótken saıyn Almatynyń ekonomıkalyq potensıaly artyp, ınfraqurylym júıeleri jańaryp, jańa jumys oryndary kóptep ashylýda. Bul óz kezeginde halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, el damýynyń serpin alýyna zor septigin tıgizedi.
Almaty – aqyldy qala
Búgingi naryqtaǵy ǵalamdyq báseke barysynda jetekshi megopolıster servıstik qaladan ınnovasııalyq smart-sıtıge ótýde. Almatyda bul baǵytta eleýli ózgeris kóp. Sonyń biri jańa turpatta damyǵan kólik júıesiniń qyzmeti. Avtobýs parkterin jańartý deńgeıi edáýir artqan. Elektrobýstardy qala baǵyttary boıynsha júrgizý shahardyń ekologııasyna oń áser etip otyr. Ortalyq aýmaqtarda tutastaı velodáliz jasaqtaldy. Almatyny tynysh aýdandarmen jáne keıin qosylǵan eldi mekendermen baılanystyrý maqsatynda qoldanysqa berilgen metro beketteri turǵyndarǵa jaılylyq týdyryp otyr. GPS-júıesi arqyly dıspetcherlik basqarýdyń avtomatty júıesi jumys isteýde, barlyq avtobýstarǵa beınebaqylaý ornatylǵan. Oǵan qosa tasymaldaýshylardy sýbsıdııalaýǵa qatysty jolaýshylardan túsken shaǵym boıynsha aıyppul salý isi júzege asqan. Qalada JKA-na qatysty foto-vıdeofıksasııa júıesi jumys isteıdi.
Kólik júıesin reformalaý isi úzdik halyqaralyq mamandarmen birge júzege asýda. Olardyń arasynda qoǵamdyq kólik keńistigi men kóshelerdi modernızasııalaýmen aınalysatyn aıtýly kompanııalar bar. Birer jyl buryn Almaty «Aqyldy qalalar» sıfrly transformasııasyn birigip júzege asyrýǵa baǵyttalǵan baıqaýda úzdikter qatarynan kóringen bolatyn. Elý eń úzdik álemdik praktıka men ınnovasııalyq jobalardyń fınaldyq úshtigine Almatymen qatar «Ankara park» týrıstik jobasy men túrik astanasy Ankara men «Sava ózenine turǵyndardyń oralýy» baǵdarlamasymen horvattyń Zagreb qalasy da engen bolatyn.
Megapolıstiń tarıhı mańyzy
Almaty – Táýelsiz Qazaqstannyń irgesi qalanǵan qasterli meken. Munda el taǵdyryna qatysty mańyzdy ári tarıhı sheshimder qabyldandy. Ata zańymyz, memlekettik rámizder, ulttyq valıýtamyz osynda bekitildi. Búginde Almaty bilim, ǵylym, mádenıet jáne iskerlik ortalyǵy retinde damyp keledi. Sońǵy jyldary qalaǵa jańa aýmaqtar qosylyp, kólemi 2 esege ulǵaıdy. Halyq sany da eselep ósti. Qazir Almatyda bankterdiń, halyqaralyq uıymdar men transulttyq kompanııalardyń bas keńseleri ornalasqan. Osynda ashylǵan Birikken Ulttar Uıymynyń 17 mekemesiniń ókildikteri Ortalyq Azııanyń óńirlik habyna aınalyp otyr. Qalanyń ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq máselelerine qatysty aýqymdy jumys júrgizilýde.
ALMATY